Galeria »
HISTORIA

Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie – największa kolekcja chopinianów na świecie

Muzeum Fryderyka Chopina sprawuje pieczę nad największą na świecie, niezwykle zróżnicowaną kolekcją chopinianów – pamiątek związanych z życiem i twórczością kompozytora – która liczy ponad 7500 obiektów. Kolekcja zawiera rękopisy muzyczne, wydania dzieł Chopina, jego korespondencję, ikonografię historyczną i współczesną,  drogocenne przedmioty osobiste, a także dokumenty związane z biografistyką, komentarzami krytycznymi utworów i szeroko pojętą recepcją osoby i twórczości kompozytora. W roku 1999 część kolekcji Muzeum Chopina została wpisana na listę UNESCO „Memory of the World”, na której znajdują się obiekty wymagające szczególnej ochrony ze względu na ich unikatową wartość kulturową.

Kolekcję zaczęła systematycznie gromadzić już Jane W. Stirling, uczennica Chopina, i rodzina kompozytora. Od roku 1899 rozbudowywało ją Warszawskie Towarzystwo Muzyczne w ramach prac założonej przez Jana Karłowicza Sekcji Chopinowskiej, od 1934 roku obowiązki te przejął Instytut Fryderyka Chopina w 1953 przemianowany na Towarzystwo im. Fryderyka Chopina. Od 2005 roku pieczę nad kolekcją sprawuje Narodowy Instytut Fryderyka Chopina powołany w 2001 roku decyzją polskiego parlamentu zajmujący się powołany do życia w 2001 roku decyzją polskiego parlamentu.

Najcenniejszą grupę w kolekcji stanowią rękopisy muzyczne Fryderyka Chopina – rękopisy kompletne,  szkice muzyczne i wydania dzieł muzycznych z odręcznymi naniesieniami – kluczowe źródła dokumentujące proces twórczy kompozytora, jak również fragmenty nieukończonej metody gry fortepianowej. Ważnymi dokumentami są rękopiśmienne kopie utworów sporządzone przez przyjaciół lub uczniów np. Juliana Fontanę, Auguste’a Franchomme’a i Thomasa Tellefsena. W kolekcji przechowywane są ponadto liczne listy pisane przez Chopina i do niego kierowane, różnego rodzaju notatki i innego typu dokumenty: powinszowania pisane w latach młodzieńczych, zeszyt do kaligrafii Chopina, jego rysunki, dedykacje, paszport, bilety wizytowe. Wiele obiektów dokumentuje wielką tradycję pianistyczną, w tym historię Międzynarodowych Konkursów im. Fryderyka Chopina, i wydania dzieł kompozytora przygotowywane przez najsłynniejszych redaktorów (m.in. I.J. Paderewskiego, E. Ganche’a). W kolekcji znajduje się również wyposażenia gabinetu prof. Jerzego Żurawlewa, twórcy Konkursu Chopinowskiego, a także liczne dokumenty związane z Ignacym Janem Paderewskim. Fortepiany z epoki – firm Pleyel, Erard, Buchholtz i fortepian skrzydłowy Leszczyńskiego – przywołują historyczne brzmienie dzieł Chopina dzięki wykorzystaniu niektórych z nich jako instrumentów koncertowych podczas koncertów i w fonografii.

Do najcenniejszych obiektów ikonograficznych należą portrety wykonane za życia kompozytora – jego pierwsze znane wizerunki autorstwa Elizy Radziwiłłówny, dzieła wysokiej klasy ukazujące kompozytora w najświetniejszym okresie twórczości, jak rysunki Franza-Xavera Winterhaltera, Luigiego Calamatty, Nicolasa-Eustache’a Maurina. Medal Jean-François Bovy’ego i kamea Luigiego Islera przedstawiają kompozytora w ujęciach oficjalnych, natomiast prace Teofila Kwiatkowskiego, Pauline Viardot-Garcia i George Sand – w kontekście prywatnym. Odrębną grupę stanowią odlewy dłoni Chopina i maski pośmiertnej. Do grupy najbardziej wartościowych pamiątek obok książek z biblioteki ojca kompozytora, należą ostatni fortepian Fryderyka Chopina, złoty zegarek – prezent od Angeliki Catalani, notatniki osobiste z lat 1834, 1848 i 1849, maleńki ołówek, breloczek z inicjałami kompozytora, eleganckie spinki do gorsu, pudełko na cukierki, chustki haftowane przez George Sand, dzwonek, zegarek podróżny, a także pukiel włosów Fryderyka Chopina i zasuszone kwiaty z jego łoża śmierci. W kolekcji przechowywane są liczne dokumenty osób z kręgu kompozytora – przyjaciół (np. Oskara i Wilhelma Kolbergów), uczniów i uczennic (np. Jane W. Striling), artystów (np. Józefa Elsnera, nauczyciela Chopina), a także ikonografia kontekstowa ukazująca osoby z kręgu kompozytora i miejsca z nim związane.

Istotną miejsce zajmują w kolekcji obiekty ilustrujące recepcję osoby i dzieła Chopina – od obrazów, grafik, rzeźb, płaskorzeźb, medali po fotografie, znaczki, karty pocztowe, plakaty, druki okolicznościowe i przedmioty kultury masowej. Stanowią one świadectwo różnorodnego życia artystycznego na całym świecie (np. Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. F. Chopina, liczne festiwale chopinowskie, koncerty, wystawy jemu poświęcone), a także zainteresowania twórców różnych stylistyk i kręgów kulturowych osobą i dziełem kompozytora. Wśród autorów, których prace znajdziemy w kolekcji Muzeum Chopina, wymienić można m.in. Wojciecha Weissa, Wacława Szymanowskiego, Xawerego Dunikowskiego, Tymona Niesiołowskiego, Ludomira Ślendzińskiego, Władysława Alojzego Jahla, Stanisława Lewandowskiego, Alfonsa Karnego, Bronisława Chromego, Ludwikę Nitschową, Antoniego Madeyskiego, Józefa Gosławskiego, Stanisława Sikorę, Józefa Markiewicza, Marię Gerson-Dąbrowską, Ewę Olszewską-Borys, Franciszka Habdasa, Osvalda Klappera, Maję Berezowską, Henryka Stażewskiego, Janusza Przybylskiego, Leszka Sobockiego, Tadeusza Dominika i Marcina Maciejowskiego, w kolekcji plakatów natomiast wyróżnić można prace m.in. Henryka Tomaszewskiego, Tadeusza Trepkowskiego, Romana Cieślewicza, Jana Sawki, Rosława Szaybo i Waldemara Świerzego.

 

Historia kolekcji chopinowskich i kolekcji Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie

Historia kolekcji chopinowskich jest skomplikowana i burzliwa. Wiele pamiątek zaginęło bezpowrotnie, los wydawał się nie sprzyjać zachowaniu spuścizny po artyście. Poczynając od celowych zniszczeń, dokonanych przykładowo przez kobiety zaangażowane w związki uczuciowe z Chopinem, poprzez bezprecedensową licytację majątku ruchomego pozostawionego w ostatnim mieszkaniu kompozytora, a następnie poprzez pożogi i grabieże wojenne, dopełniało się dzieło utraty. Pomimo niesprzyjających wydarzeń historycznych pewna część spuścizny chopinowskiej ocalała. Znakomita większość tego dziedzictwa przechowywana jest w zbiorach polskich, najpełniej i w sposób najbardziej różnorodny – w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie.

Trzon zbiorów Muzeum Fryderyka Chopina stanowi kolekcja rodzinna, gromadzona przez rodziców i siostry kompozytora. W rodzinie państwa Chopinów przechowywane były zarówno pamiątki z okresu pobytu Fryderyka w Polsce, jak i te nadsyłane z zagranicy, po jego wyjeździe z kraju – listy, autografy muzyczne, książki z dedykacjami. Przedmioty pozostawione po śmierci Chopina w jego ostatnim mieszkaniu w Paryżu w większości trafiły na licytację i uległy rozproszeniu. Na szczęście proceder ten nie dotknął spuścizny rękopiśmiennej, zabezpieczonej bezpośrednio przed nałożeniem pieczęci i spisaniem protokołu. Także ostatni fortepian, po śmierci Chopina zwrócony firmie Pleyel, został następnie od niej odkupiony i przekazany rodzinie do Warszawy. Wielką rolę w zachowaniu pamiątek chopinowskich odegrała najstarsza siostra Fryderyka – Ludwika, obecna przy śmierci kompozytora, oraz szkocka uczennica i admiratorka Chopina – Jane Wilhelmine Stirling. To dzięki nim część przedmiotów, które wystawiono na licytacji, pozostała jednak w rodzinie.

Właścicielami kolekcji rodzinnej po śmierci rodziców Fryderyka Chopina byli kolejno:

- Izabella Barcińska – młodsza siostra kompozytora,

- dwoje z czworga dzieci starszej siostry Chopina, Ludwiki Jędrzejewicz: Ludwika Magdalena (zamężna Ciechomska) i Antoni Żelisław,

- pokolenie wnuczków Ludwiki Jędrzejewicz – dzieci Ludwiki Ciechomskiej: Józefa (zamężna Bichniewicz), Ludwik, Mateusz, Laura, Maria i Antoni,

- pokolenie pra- i praprawnuczków Ludwiki Jędrzejewicz – syn Józefy Bichniewicz Wladysław i jego córki Maria i Krystyna (zamężna Porębska); córka Antoniego Ciechomskiego Ludwika i jej bratanica Krystyna (zamężna Gołębiewska).

Zbiory rodzinne zostały w znacznym stopniu ogołocone podczas powstania styczniowego i obu wojen światowych. Kilka przedmiotów z kolekcji rodzinnej znalazło się z czasem w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, Muzeum Narodowego i Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie; większość trafiła – drogą sprzedaży bądź darowizn – do zbiorów Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. Prawie wszystkie przechowywane tu pamiątki materialne, bezpośrednio związane z Chopinem, pochodzą z kolekcji rodziny państwa Chopinów.

Równie naturalnie jak zbiory rodzinne powstawały kolekcje przyjaciół i uczniów Chopina, złożone z listów, podarunkowych autografów muzycznych, wzajemnie ofiarowywanych sobie przedmiotów. W Muzeum Fryderyka Chopina zgromadzono listy Fryderyka Chopina do Wojciecha Grzymały, Juliana Fontany, Marie de Rozieres, Solange Clésinger, George i Maurice’a Sand, Adolphe Gutmanna, Stefana Witwickiego. Fontana miał w swojej kolekcji także wiele rękopisów muzycznych, m.in. przechowywane dziś w Muzeum Fryderyka Chopina autografy pieśni Pierścień, Tarantelli op. 43, Etiudy f-moll ze zbioru Trois nouvelles Etudes. Z kolekcji zaprzyjaźnionego z Chopinem wiolonczelisty Auguste Franchomme’a pochodzi m.in. 50 stron autografów szkicowych do Sonaty g-moll op. 65 na fortepian i wiolonczelę oraz fragmentaryczne autografy robocze Sonaty h-moll op. 58. Barkaroli Fis-dur op. 60, Poloneza-Fantazji As-dur op. 61 oraz Mazurka f-moll [op. 68 nr 4], ze zbiorów Pauliny Viardot autograf roboczy Berceuse Des-dur op. 57. Kolekcję książąt Czartoryskich (zdeponowaną dziś w zbiorach XX Czartoryskich w Krakowie) reprezentują w zbiorach Muzeum autografy fragmentu Metody gry fortepianowej i ćwiczeń kontrapunktycznych Chopina oraz kilka listów do Chopina, a kolekcję George Sand (dzisiaj podzieloną pomiędzy Muzeum Fryderyka Chopina i George Sand w Valldemossie, kolekcję Christiane Sand w Gargilesse, Musée de la Vie Romantique w Paryżu, Musée George Sand w La Châtre) – oprócz wymienionych już listów – brązowy medalion Bovy’ego z 1837 roku i dwie serwetki z białego adamaszku z monogramem Chopina.

Znana kolekcja firmy wydawniczej Breitkopf & Härtel w Lipsku, złożona ze zbioru kilkudziesięciu autografów muzycznych i autoryzowanych kopii, listów i dagerotypów portretowych Chopina, zakupiona przez Rząd Polski w 1937 roku, trafiła w całości do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Autografy z tego zbioru, wspólnie z chopinowską spuścizną rękopiśmienną ze zbiorów Muzeum Fryderyka Chopina, zostały w 1999 roku wpisane na listę dziedzictwa „Pamięć Świata” Polskiego Komitetu do spraw UNESCO.

Cechą charakterystyczną kolekcji historyczno-artystycznych jest fluktuacja ich zawartości. Stąd obiekty będące elementami kolekcji zakładanych przez rówieśników Chopina, po latach weszły w skład zbiorów przedstawicieli kolejnych pokoleń miłośników jego dzieła. Do najważniejszych kolekcji przełomu wieków i XX-wiecznych, których mniejsze lub większe fragmenty znajdują się w warszawskim Muzeum należy zaliczyć zbiory Arthura Rubinsteina, Arthura Hedley’a, Samuela Rocheblave’a. Jedynie sławna kolekcja Edouard’a Ganche’a nie znalazła tu żadnych odpowiedników, trafiając w dwóch swoich zasadniczych częściach do zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie i Bibliotheque nationale de France w Paryżu.

Zbiory Muzeum Fryderyka Chopina są gromadzone drogą zakupów i darowizn. Do szczególnie zasłużonych donatorów należy zaliczyć Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczpospolitej Polskiej i Muzeum Narodowe w Warszawie. Nieocenione są też dary osób prywatnych, które w swoich działaniach połączyły pasję zbieraczy z gotowością służby publicznej. To również dzięki nim zbiory naszego Muzeum są coraz bogatsze, służąc kolejnym pokoleniom miłośników sztuki Fryderyka Chopina.